Талас · 1957

Не сельхозинститут

У Аманбека были диплом ПТУ, опыт работы в колхозе и рекомендация в Сельскохозяйственный институт во Фрунзе, однако он решил поступать в другой вуз.

К 1957 году Аманбек Карыпкулов окончил Таласское сельское профессионально-техническое училище № 6 по специальности комбайнера-механизатора и, согласно биографической хронологии, успел поработать в колхозе имени Жданова.

По семейному рассказу, ПТУ он окончил с отличными оценками. Ему рекомендовали поступать в Сельскохозяйственный институт во Фрунзе; к тому времени у него уже были квалификация и первый опыт работы.

Но старший брат Дилдебек предложил Пржевальский государственный педагогический институт. Аманбек послушал его и вместо сельскохозяйственного вуза подал документы на факультет русского языка и литературы.

Кара‑Суу · детство

Карыпкул и Рыспү

Детство Аманбека Карыпкулова прошло в Кара‑Суу, в Таласской долине.

Аманбек Карыпкулов родился в Кара‑Суу Таласского района. На семейной фотографии 1945 года ему около шести. Аманбек стоит между отцом, Карыпкулом Орозалиевым, и матерью, Рыспү Исмаиловой. Сведения о семейной жизни того времени основаны на рассказах родных.

Карыпкул Орозалиев работал в правлении колхоза и на других ответственных должностях. Родные вспоминают, что он помогал нуждающимся, вдовам и сиротам, поддерживал способных сельских детей и сам участвовал в их делах.

Рыспү Исмаилова растила детей и помогала мужу. Родные вспоминают, что сельские и семейные церемонии в Кара‑Суу не проходили без её участия, и характеризуют её как открытую и светлую.

Кара‑Суу и Талас · 1940‑е–1957

Школа, борьба, ремесло

До поступления в педагогический институт Карыпкулов окончил школу и ПТУ, занимался спортом и работал в колхозе.

В семь лет Аманбек пошёл в школу. Родные вспоминают его любознательным: он стремился читать, задавал вопросы и хотел разобраться в новом. Из спортивных занятий он особенно любил борьбу.

На фотографии 1954 года Карыпкулов снят с двоюродным братом Дүйшөном и другом Аманом. Другой снимок, на котором таласские школьники играют в волейбол, датирован серединой 1950‑х.

Карыпкулов учился в средней школе № 1 города Таласа. На выпускной фотографии 1956 года он стоит среди одноклассников.

В том же году он уже был учащимся сельского ПТУ № 6. Там получил профессию комбайнера-механизатора, с ней пришёл в колхоз имени Жданова — и оттуда, всего через год, уехал изучать русский язык и литературу.

Пржевальск · 1957–1962

Пять студенческих лет

В Пржевальске Карыпкулов получил диплом, приобрёл друзей и первый опыт преподавания. Там он познакомился с Кларой, будущей женой.

В 1957 году Карыпкулов приехал в Пржевальск — нынешний Каракол — и поступил в государственный педагогический институт на факультет русского языка и литературы. Первый студенческий портрет сделан тогда же.

В 1958‑м Карыпкулов фотографировался с друзьями, а летом 1959‑го отдыхал на Иссык-Куле. На снимках он среди друзей.

На фотографии 1959 года рядом с ним Клара Хусаиновна Джидеева, будущая жена. Она тоже выбрала образование: стала педагогом и литературоведом, писала школьные учебники и учебно-методические работы.

На третьем курсе Карыпкулова избрали секретарём комсомольской организации факультета. В 1959 году он получил ленинскую стипендию; семейная биография связывает её с отличной учёбой и активной общественной работой.

В 1960‑м состоялось партийное собрание, а в 1961‑м Карыпкулов проходил педагогическую практику в Пржевальске и впервые преподавал школьникам.

В 1962 году Карыпкулов окончил институт, по семейному свидетельству — с дипломом с отличием, и сразу остался там преподавать.

Пржевальск и Фрунзе · 1962–1968

Сначала преподаватель, затем аспирант

В 1962–1968 годах Карыпкулов преподавал в Пржевальском педагогическом институте и КГУ, а в 1964–1967 годах учился в аспирантуре КГУ, перейдя от филологии к философии.

С 1962 по 1964 год он преподавал в том же институте, который окончил.

В 1964‑м он переехал во Фрунзе и поступил в аспирантуру Киргизского государственного университета. Филолог занялся философией — и вскоре начал преподавать уже её.

На семейной фотографии 1964 года Аманбек и Клара уже супруги и аспиранты. В дальнейшем оба профессионально занимались образованием.

В 1967 году Карыпкулов завершил аспирантуру. В 1967–1968 годах преподавал на кафедре философии КГУ — теперь по той дисциплине, в которой вёл собственное исследование.

Фрунзе · 1968–1969

Кандидатская диссертация о культурных потребностях села

Он перешёл в партийный аппарат. Его первая большая научная работа была посвящена культурным потребностям сельских жителей; Карыпкулов сам вырос в селе.

В 1968 году Карыпкулов перешёл из университета в Центральный комитет Компартии Киргизии. Он продолжал научную работу и уже в следующем году защитил кандидатскую диссертацию по философии.

Работа называлась «Рост культурных потребностей советских крестьян (на материалах Киргизской ССР)». Это была диссертация на соискание степени кандидата философских наук.

В диссертации Карыпкулов исследовал, как у сельских жителей меняются потребности в образовании, чтении и культурных учреждениях.

К 1969 году Карыпкулов был дипломированным филологом, два года преподавал, три года учился в аспирантуре, работал на кафедре философии и защитил кандидатскую диссертацию. Затем он семнадцать лет работал в центральном партийном аппарате, продолжая научную деятельность.

Фрунзе · 1969–1983

Исследования параллельно должностям

Работа в государственном аппарате не прервала научную работу: Карыпкулов продолжал исследовать культуру и народное образование.

Параллельно выходили научные работы. После кандидатской диссертации 1969 года появились две книги 1981‑го: «Диалектика интернационального и национального в культуре», написанная с И. К. Кучмаевой и С. Т. Табышалиевым, и «Советский Киргизстан на этапе развитого социализма» — с Т. У. Усубалиевым и К. К. Орозалиевым.

В 1975 году к должности добавился депутатский мандат — в Верховном Совете Киргизской ССР Карыпкулов оставался до 1987‑го. Источники расходятся в дате избрания членом-корреспондентом Академии наук: кыргызская биография и фильм УТРК называют 1979 год, украинская справка — 1974‑й.

В 1982 году вышла его 447‑страничная монография «Народное образование в развитом социалистическом обществе», а в Москве — автореферат докторской работы. Правительственный некролог относит защиту к 1983 году, фильм УТРК — получение степени к 1984‑му. В 1983‑м Карыпкулов стал секретарём ЦК по идеологии.

Фрунзе · 1968–1983 · 29–44 года

От инструктора до заведующего отделом

С 1968 по 1983 год Карыпкулов работал в отделе науки и учебных заведений ЦК: сначала инструктором и заместителем заведующего, затем заведующим отделом.

В 1968 году Карыпкулов перешёл с кафедры философии в отдел науки и учебных заведений ЦК Компартии Киргизии. Инструктором здесь назывался штатный работник аппарата, а не преподаватель. Отдел ведал кадровыми вопросами и курировал вузы, науку и культуру.

В течение пяти лет Карыпкулов последовательно работал инструктором и заместителем заведующего отделом. В 1973‑м он возглавил отдел и десять лет руководил его работой с научными учреждениями и вузами республики.

На архивных кадрах 1973 года Карыпкулов снят с писателями, поэтами и учёными, в 1974‑м — с академиком П. Н. Федосеевым и президентом Академии наук СССР А. П. Александровым, в 1975‑м — с работниками образования. В 1978 году он ездил с Т. Усубалиевым, а в 1981‑м участвовал во всесоюзном совещании работников здравоохранения в Москве.

Фрунзе · 1983–1985 · 44–46 лет

Секретарь ЦК по идеологии

В марте 1985 года секретарь ЦК по идеологии стал председателем Верховного Совета.

Секретарь ЦК по идеологии курировал школы и вузы, научные институты, издательства, учреждения культуры, печать, телевидение и радио. Эта должность была одной из ключевых в республиканском партийном руководстве.

В 1984 году Карыпкулов стоял рядом с Аалы Токомбаевым на первомайском параде на площади во Фрунзе. Другая фотография того же года запечатлела его во время протокольного мероприятия в рабочей командировке в Монголии.

Фрунзе · март–декабрь 1985

Неполные девять месяцев во главе Совета

Председательство оказалось коротким переходом между семнадцатью годами в партийном аппарате и возвращением к преподаванию и исследованиям.

26 марта 1985 года депутаты избрали его председателем Верховного Совета Киргизской ССР. Совет работал внутри партийной системы и не был независимым парламентом в современном смысле, но именно председатель вёл сессии высшего представительного органа республики.

В том же году Кыргызстан принимал премьер-министра Индии Раджива Ганди. Этот визит пришёлся на председательство Карыпкулова; командировка в Монголию состоялась годом ранее, когда он был секретарём ЦК.

Председательство длилось с 26 марта по 13 декабря — меньше девяти месяцев. После семнадцати лет в центральном аппарате Карыпкулов снова занялся преподаванием и исследовательской работой.

Бишкек · 1992–1995

Во главе Кыргызской энциклопедии

В первые годы независимости готовились энциклопедические статьи и отдельные издания об областях Кыргызстана.

В 1992 году Карыпкулов стал главным редактором Кыргызской энциклопедии. После шести лет в НИИ педагогики он отвечал за подготовку энциклопедических статей: их сбор, проверку, редактирование и выпуск в виде книг.

В 1994‑м вышла двуязычная энциклопедия «Чүй облусу / Чуйская область». В библиотечной записи Карыпкулов указан редактором издания, подготовленного большим коллективом.

Год спустя появилась «Талас облусу / Таласская область: энциклопедия». В отдельный том вошли материалы о Кара‑Суу и Таласе — местах, с которыми были связаны семья и школьные годы Карыпкулова.

Тогда же Кыргызская энциклопедия выпустила двухтомную «Манас-энциклопедию». В выходных данных редакторами указаны Аманбек Карыпкулов и Р. Сарыбеков; над изданием работал коллектив авторов и специалистов.

Бишкек · май–июль 1994

Пять издательств в одной структуре

Карыпкулов отвечал за редакции, производство и выпуск книг.

С мая 1994 года Карыпкулов возглавлял государственный издательский концерн «Акыл». Приказы от 16 мая и 14 июля оформили реорганизацию и объединение пяти издательств: «Кыргызстан», «Мектеп», «Адабият», «Госкомиздат» и «Ала-Тоо».

Вскоре «Акыл» вошёл в число участников программы «Манас-1000» наряду с проектом «Мурас», Академией наук и Министерством образования и науки.

Бишкек и Талас · 1994–1995

Масштаб «Манас-1000»

При подготовке «Манас-1000» предстояло согласовать выпуск книг, строительство, работу учёных, приём иностранных делегаций и участие десятков учреждений.

Поздняя биографическая хронология называет 29 мая 1995 года датой назначения Карыпкулова главным координатором «Манас-1000». Участник подготовки Болотбек Асанбеков вспоминал, что при премьер-министре Апасе Жумагулове Карыпкулов руководил организационной комиссией.

29 июля 1994 года Экономический и Социальный Совет ООН признал 1995‑й годом тысячелетия эпоса и приветствовал ведущую роль ЮНЕСКО. Решение приняли без голосования.

К августу 1995 года мероприятия проходили сразу на нескольких площадках. В Таласе строили комплексы «Манастын айылы» и «Манас ордо», в Бишкеке собирался симпозиум «Манас и мировое эпическое наследие». Согласно итоговому постановлению, в программе участвовали более 130 учёных и представители свыше 60 стран; было выпущено больше 50 изданий и более десяти фильмов.

Документальный фильм УТРК показывает работу Кыргызской энциклопедии и концерна «Акыл», а также совещания и подготовку «Манас-1000».

Бишкек · 8 апреля 1996–1998

Телерадиокомпания в условиях нехватки средств

Руководителю нужно было одновременно обновлять технику и сохранять ежедневный эфир.

8 апреля 1996 года Карыпкулова назначили руководителем государственной телерадиокомпании. Он принял компанию с устаревшей техникой, нехваткой субсидий и сокращённым эфиром.

При нём начали реализовывать план технического обновления, подготовленный Японским агентством международного сотрудничества и NHK Integrated Technology. В телекомпании появились информационный центр «Ала-Тоо» и продюсерские центры «Нур» и «Ата-Журт», а на радио прежние редакции преобразовали в творческие производственные объединения.

Ежедневный выпуск проходил всю цепочку — от поиска материала и записи до монтажа, эфирной сетки и передачи сигнала. Эту работу делили журналисты, ведущие, операторы, редакторы и инженеры.

Кыргызстан · 16 марта 1998–2001

Центральная и областные телерадиокомпании

За пять лет компания была преобразована в общенациональную сеть.

16 марта 1998 года указ президента № 74 преобразовал вещателя в Государственную телерадиовещательную корпорацию Кыргызской Республики. Редакции и продюсерские центры реорганизовали без остановки эфира.

В январе 2001 года центру передали шесть областных телерадиокомпаний, и столичный вещатель стал общенациональной сетью. В том же году Карыпкулов ушёл из корпорации; опыт этой работы он описал в книге «КТР: Испытание временем», вышедшей в Стамбуле в 2003 году.

Бишкек · 2001–2002

Руководитель Администрации президента

После пяти лет во главе государственного вещания Карыпкулов в течение года возглавлял Администрацию президента Кыргызской Республики.

В 2001 году Карыпкулов возглавил Администрацию президента Кыргызской Республики. Он работал с документами, ведомствами и аппаратом исполнительной власти.

На фотографиях 2001 года Карыпкулов запечатлён на заседаниях, в поездках по регионам и на международных встречах, включая мероприятие Всемирного банка и саммит глав государств Центральной Азии.

22 мая 2002 года Карыпкулов оставил должность.

15 июля, через семь недель после ухода с предыдущей должности, президентским указом Карыпкулова назначили чрезвычайным и полномочным послом Кыргызстана в Турции. Посольская работа проходила в Анкаре.

Анкара и Скопье · 2002–2005 · 63–66 лет

Посольство между двумя столицами

В Турции он возглавил миссию, в Македонии стал первым послом Кыргызстана.

15 июля 2002 года президент назначил Аманбека Карыпкулова чрезвычайным и полномочным послом Кыргызстана в Турции. До 25 апреля 2005 года его основным местом работы была Анкара. Одновременно он представлял страну в Македонии.

В Турции Карыпкулов вручил верительные грамоты президенту Ахмету Недждету Сезеру. Посольство занималось культурными проектами и проводило встречи с турецкой общественностью. Во время его миссии в Бишкеке произошла резкая смена власти.

В 2003 году в Стамбуле вышла книга Карыпкулова «КТР: Испытание временем». В 2005‑м фонд Türkiye Diyanet Vakfı издал 299‑страничное исследование Кемаля Полата о традициях кыргызов, подготовленное в сотрудничестве с посольством и снабжённое предисловием Карыпкулова.

14 декабря 2004 года в Скопье он вручил верительные грамоты президенту Бранко Црвенковскому — как первый чрезвычайный и полномочный посол Кыргызстана в Македонии. Основным постом по-прежнему оставалась Турция.

В тот же день стороны наметили три будущих соглашения: о торгово-экономическом сотрудничестве, двойном налогообложении и защите инвестиций. Соглашения ещё предстояло обсудить на следующих переговорах.

6 марта 2005 года Карыпкулов сказал газете Zaman, что революции, подобной грузинской или украинской, в Кыргызстане не будет; через восемнадцать дней в стране сменилась власть. Посольство продолжило работу с новым правительством. 25 апреля миссия Карыпкулова закончилась, и он вернулся в Кыргызстан.

Клара и семья · 1959–2008

Вместе

От студенческого снимка 1959 года до портрета трёх поколений.

На снимке 1959 года студент Аманбек стоит рядом с будущей женой Кларой Джидеевой. На фотографии 1964‑го они уже супруги и аспиранты.

Клара Хусаиновна была учёным-педагогом и литературоведом, писала школьные учебники и учебно-методические работы. Образование было профессией обоих супругов.

Аманбек и Клара воспитали троих детей — Элеонору, Нурлана и Асель. У них было пятеро внуков и трое правнуков.

После завершения работы в Анкаре Карыпкулов вернулся к Кларе, детям и внукам. Семейный портрет собрал три поколения. В октябре 2008 года его не стало. Дальше биография продолжается не должностями и поездками, а памятью семьи и Кара‑Суу.

Бишкек · октябрь 2008 года · 69 лет

17 октября

Источники расходятся в дате смерти; день прощания установлен точно.

17 октября, с 11:00 до 12:00, в Кыргызском национальном драматическом театре имени Абдумомунова прошла гражданская панихида.

У входа в театр выступил первый вице-премьер-министр Искендербек Айдаралиев. Похороны организовывала специальная правительственная комиссия.

Кара‑Суу · 2009–2026

Школа работает

Имя Карыпкулова носит не отдельный мемориал, а школа, где каждый день идут уроки.

Трёхэтажную школу построили в 1986 году. В начале октября 2009‑го ей присвоили имя Аманбека Карыпкулова и открыли музей в самом школьном здании.

На территории стоит полнофигурный памятник с надписью «Карыпкулов А.К.». В 2025 году школу впервые со времени постройки капитально отремонтировали; в ней учились около шестисот детей.

В сюжете УТРК Талас от 17 апреля 2026 года показаны обновлённые коридоры и класс. На стене — портрет Карыпкулова и его книги, за партами идёт обычный урок.

Урок продолжается — пожалуй, самая точная форма памяти о человеке, для которого образование было делом всей жизни.

Талас · 1957

Айыл чарба институту эмес

Кесиптик окуу жайдын диплому, колхоздогу иш, Фрунзеге жолдомо — баары даяр болчу. Аманбек башка жолду тандады.

1957‑жылга келгенде Аманбек Карыпкуловдун колго кармаар өз кесиби бар эле. Ал Таластагы № 6 айылдык кесиптик-техникалык окуу жайын комбайнер-механизатор адистиги боюнча бүтүрүп, биографиялык хронологияга караганда, Жданов атындагы колхоздо да иштеп үлгүргөн. Эми айыл чарба тармагында калчудай көрүнгөн.

Үй-бүлөнүн баяны боюнча, кесиптик окуу жайды эң жакшы баалар менен аяктаган. Фрунзедеги Айыл чарба институтуна берилген жолдомо башталган иштин уландысы эле: адистиги да, алгачкы тажрыйбасы да бар болчу.

Бирок агасы Дилдебек Пржевальск мамлекеттик педагогикалык институтун сунуш кылды. Аманбек агасынын тилин алып, айыл чарба жогорку окуу жайынын ордуна орус тили жана адабияты факультетине документ тапшырды.

Бир сүйлөшүү даяр жолдун багытын өзгөрттү. Таластык механизатор Фрунзеге эмес, Пржевальскиге жөнөдү — шаарды гана эмес, кесибин да алмаштырды.

Кара‑Суу · балалык

Карыпкул жана Рыспү

Институттардан, кызмат бөлмөлөрүнөн жана мамлекеттик залдардан мурда Талас өрөөнүндөгү үй бар эле.

Аманбек Карыпкулов Талас районунун Кара‑Суу айылында төрөлгөн. 1945‑жылдагы үй-бүлөлүк сүрөттө ал алты жаштар чамасында. Аманбек атасы Карыпкул Орозалиев менен апасы Рыспү Исмаилованын ортосунда турат. Бул кадрдын ичиндеги турмуш кандай болгонун жакындары айтып беришкен.

Карыпкул Орозалиев колхоздун башкармасында жана башка жооптуу кызматтарда иштеген. Үй-бүлөнүн эсинде ал муктаждарга, жетим-жесирлерге көмөк кылган, зээндүү айыл балдарын колдогон адам катары калган. Алыстан акыл айтпай, өзү аралашып жардам берген.

Рыспү Исмаилова балдарды өстүрүп, жолдошуна жөлөк болгон. Кара‑Сууда айылдык же үй-бүлөлүк жөрөлгөлөр ансыз өтчү эмес дешет. Жакындары аны ак көңүл, жаркын адам катары эскеришет.

Кара‑Суу жана Талас · 1940‑жылдар–1957

Мектеп, күрөш, кесип

Чукул бурулушка чейин кадимки баскычтар болду: мектеп, спорт, кесиптик окуу жай жана алгачкы иш.

Аманбек жети жашында мектеп босогосун аттаган. Жакындары аны окуп, сурап, түшүнгөнгө умтулган зээндүү бала катары эскеришет. Спорттун ичинен күрөштү өзгөчө жакшы көргөн.

Мектеп жылдары так жазуусу бар сүрөттөрдө калган. 1954‑жылы ал бөлөсү Дүйшөн жана досу Аман менен түшкөн; Таластагы окуучулардын волейбол ойноп жаткан сүрөтү 1950‑жылдардын ортосунда тартылган.

Карыпкулов Талас шаарындагы № 1 орто мектепте окуган. 1956‑жылдагы бүтүрүү сүрөтүндө классташтарынын арасында турат — кесиптик окуу жайга чейинки акыркы жалпы кадр.

Ошол эле жылы ал № 6 айылдык кесиптик-техникалык окуу жайдын окуучусу болгон. Комбайнер-механизатор кесибин алып, Жданов атындагы колхоздо иштей баштаган. Анан бир жылдан кийин орус тили менен адабиятын окуш үчүн ал жактан чыгып кеткен.

Пржевальск · 1957–1962

Студенттик беш жыл

Жаңы шаар ага факультет менен дипломду гана берген жок. Бул жерден достор чөйрөсүн, алгачкы аудиториясын жана Клараны тапты.

1957‑жылы Карыпкулов ошол кездеги Пржевальск шаарына — азыркы Караколго келип, мамлекеттик педагогикалык институттун орус тили жана адабияты факультетине тапшырды. Алгачкы студенттик портрети да ошол жылы тартылган.

Студенттик жашоо сабак жадыбалы менен эле чектелген жок. 1958‑жылы достору менен сүрөткө түшкөн, 1959‑жылдын жайында Ысык-Көлдө эс алган. Бул кадрларда трибуна да, расмий жөрөлгө да жок — өз чөйрөсүндөгү жаш жигит гана бар.

1959‑жылдагы сүрөттө жанында болочок жубайы Клара Хусаиновна Джидеева турат. Клара да билим берүү тармагын тандап, педагог жана адабиятчы-илимпоз болду; мектеп окуу китептерин жана окуу-усулдук эмгектерди жазды.

Үчүнчү курста Карыпкулов факультеттин комсомол уюмунун катчысы болуп шайланды. 1959‑жылы Лениндик стипендияга татыды; үй-бүлөлүк биографияда бул анын мыкты окуусу жана коомдук иштерге жигердүү катышканы менен түшүндүрүлөт.

1960‑жылы партиялык жыйын, 1961‑жылы Пржевальскидеги педагогикалык практика болду. Кечээки окуучу биринчи жолу аудиториянын башка тарабында туруп, өз окуучуларына сабак берди.

1962‑жылы Карыпкулов институтту аяктады; үй-бүлөнүн маалыматы боюнча, артыкчылык диплому менен бүтүргөн. Аны ошол эле жерде окутуучу кылып калтырышты. Студенттик беш жыл тыныгуусуз кесиптик турмушка уланып кетти.

Пржевальск жана Фрунзе · 1962–1968

Адегенде окутуучу, андан соң аспирант

Алты жылда аудиториядагы ордун эки жолу, илимий багытын бир жолу өзгөрттү.

1962–1964‑жылдары Карыпкулов өзү жаңы эле бүтүргөн институтта сабак берди. Имарат менен шаар ошол бойдон калды; кафедрадагы орду гана өзгөрдү.

1964‑жылы Фрунзеге көчүп, Кыргыз мамлекеттик университетинин аспирантурасына өттү. Филолог философияны изилдей баштап, көп өтпөй ушул сабактан да окутту.

Клара жанында эле. 1964‑жылдагы үй-бүлөлүк сүрөттө экөө жубай жана аспирант. Окуу китептеринен, диссертациялардан, балдары чоңойгон мезгилден кыйла мурда эле билим берүү экөөнүн тең кесиби болуп калган.

1967‑жылы Карыпкулов аспирантураны аяктады. 1967–1968‑жылдары КМУнун философия кафедрасында сабак берди — эми өзү изилдеп жаткан илим боюнча окутуучу болду.

Фрунзе · 1968–1969

Изилдөө кайра айылга кайрылат

Ал партиялык аппаратка өттү, бирок алгачкы ири илимий эмгегин өзү өскөн чөйрөдөгү адамдарга арнады.

1968‑жылы Карыпкулов университеттен Кыргызстан Компартиясынын Борбордук Комитетине ишке өттү. Илимий иши үзүлгөн жок: кийинки жылы философия боюнча кандидаттык диссертациясын коргоду.

Эмгек «Советтик дыйкандардын маданий керектөөлөрүнүн өсүшү (Кыргыз ССРинин материалдарынын негизинде)» деп аталган. Бул философия илимдеринин кандидаты даражасын алуу үчүн жазылган диссертация эле.

Орус тили, адабият жана философиядан кийин изилдөө аны кайра айылга алып келди. Эми суроо адамдардын билимге, китеп окууга жана маданий мекемелерге болгон муктаждыгы кантип өзгөрөрү тууралуу коюлду.

1969‑жылга чейин ал филологдун дипломун алып, эки жыл сабак берип, үч жыл аспирантурада окуп, философия кафедрасында иштеп, кандидаттык диссертациясын коргогон. Алдыда илим менен мамлекеттик кызмат катар жүргөн Борбордук Комитеттеги он жети жыл бар эле.

Фрунзе · 1969–1983

Кызмат менен катар жүргөн изилдөө

Мамлекеттик аппараттагы иш илимий изилдөөнү токтоткон жок: Карыпкулов маданият менен элге билим берүүнү изилдөөнү улантты.

Ошол эле учурда илимий эмгектери жарык көрүп турду. 1969‑жылдагы кандидаттык диссертациядан кийин 1981‑жылы эки китеп чыкты: И. К. Кучмаева жана С. Т. Табышалиев менен бирге жазылган «Диалектика интернационального и национального в культуре» жана Т. У. Усубалиев, К. К. Орозалиев менен даярдалган «Советский Киргизстан на этапе развитого социализма».

1975‑жылы кызматына депутаттык мандат кошулду — Карыпкулов Кыргыз ССРинин Жогорку Советинде 1987‑жылга чейин депутат болду. Илимдер академиясынын мүчө-корреспонденти болуп шайланган жыл боюнча булактар кайчы келет: кыргызча биография менен УТРКнын тасмасы 1979‑жылды, украиналык маалымкат 1974‑жылды көрсөтөт.

1982‑жылы анын 447 беттен турган «Народное образование в развитом социалистическом обществе» монографиясы, Москвада доктордук ишинин авторефераты чыкты. Өкмөттүк некролог диссертацияны коргоону 1983‑жылга, УТРКнын тасмасы даражаны алууну 1984‑жылга таандык кылат. 1983‑жылы Карыпкулов Борбордук Комитеттин идеология боюнча катчысы болду.

Фрунзе · 1968–1983 · 29–44 жаш

Инструктордон бөлүм башчыга чейин

Он беш жыл — бир бөлүм, бирок улам кеңейген жоопкерчилик.

1968‑жылы Карыпкулов философия кафедрасынан Кыргызстан Компартиясынын Борбордук Комитетинин илим жана окуу жайлар бөлүмүнө өттү. Бул жердеги «инструктор» мугалимди эмес, аппараттын штаттык кызматкерин билдирчү. Бөлүм кадрлар, жогорку окуу жайлар, илим жана маданият маселелерин караган.

Беш жылда инструктордон бөлүм башчынын орун басарына чейин көтөрүлдү. 1973‑жылы бөлүмдү жетектеп, аны он жыл башкарды. Мурда иштин бир багытына жооп берсе, эми Борбордук Комитетте республиканын илимий мекемелерине жана жогорку окуу жайларына байланышкан маселелерди координациялады.

Иштин көлөмү архивдик кадрлардан көрүнөт: 1973‑жылы жазуучулар, акындар жана окумуштуулар; 1974‑жылы академик П. Н. Федосеев жана СССР Илимдер академиясынын президенти А. П. Александров; 1975‑жылы билим берүү кызматкерлери. Андан кийин 1978‑жылы Т. Усубалиев менен иш сапары, 1981‑жылы Москвадагы саламаттык сактоо кызматкерлеринин бүткүл союздук кеңешмеси.

Фрунзе · 1983–1985 · 44–46 жаш

Борбордук Комитеттин идеология боюнча катчысы

Мектеп, илим, маданият, басма сөз жана эфир бир жоопкерчилик чөйрөсүнө топтолду. Андан соң эң жогорку өкүлчүлүктүү кызмат келди.

Борбордук Комитеттин идеология боюнча катчысы мектептерге жана жогорку окуу жайларга, илимий институттарга, басмаларга, маданий мекемелерге, басма сөзгө, телекөрсөтүү менен радиого байланышкан маселелерге жооп берген. Бул бир бөлүм эмес, республикадагы негизги жоопкерчилик чөйрөлөрүнүн бири болчу.

1984‑жылы Карыпкулов 1-Май парадында Аалы Токомбаевдин жанында туруп, Монголияга иш сапар менен барган. Эки кадр кызматтын чегин көрсөтөт: Фрунзедеги аянт жана чет өлкөлүк протокол.

Фрунзе · март–декабрь 1985

Советтин башындагы тогуз айга жетпеген мезгил

Кыска төрагалык партиялык аппараттагы он жети жыл менен окутуучулукка жана изилдөөгө кайтуунун ортосундагы өткөөл болду.

1985‑жылдын 26‑мартында депутаттар аны Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин төрагасы кылып шайлашты. Совет партиялык системанын ичинде иштеп, азыркы түшүнүктөгү көз карандысыз парламент болгон эмес. Ошентсе да республиканын жогорку өкүлчүлүктүү органынын сессияларын төрага алып барган.

Ошол жылы Кыргызстан Индиянын премьер-министри Раджив Гандини кабыл алды. Монголияга сапар 1984‑жылдагы катчылык мезгилге, Гандинин сапары 1985‑жылдагы төрагалык мезгилге туура келет: бир жылдын ичинде Карыпкулов катышкан расмий алаканын чөйрөсү кыйла кеңейген.

Төрагалык 26‑марттан 13‑декабрга чейин — тогуз айга жетпеген убакытка созулду. Борбордук аппараттагы он жети жылдан кийин Карыпкулов бир кезде ишин баштаган чөйрөгө, аудитория менен илимий изилдөөгө кайтып келди.

Бишкек · 1992–1995

Энциклопедия — өлкөнүн картасы

Эгемендиктин алгачкы жылдарында өлкөнү облус артынан облус, макала артынан макала кылып кайрадан сүрөттөө керек эле.

1992‑жылы Карыпкулов Кыргыз Совет энциклопедиясына башкы редактор болуп келди. Педагогика илим-изилдөө институтундагы алты жылдан кийин билим анын изилдөө темасы эмес, иштей турган материалына айланды: маалыматты макалаларга бөлүп, текшерип, редакциялап, китеп кылуу зарыл болчу.

1994‑жылы «Чүй облусу / Чуйская область» кош тилдүү энциклопедиясы чыкты. Китепканалык жазууда Карыпкулов редактор — чоң жамаат түзгөн басылманы бир бүтүн кылып чогултууга жооп берген адам — катары көрсөтүлгөн.

Бир жылдан кийин «Талас облусу / Таласская область: энциклопедия» жарык көрдү. Балалыктын географиясы эми редакциялык милдет болуп кайтып келди: үй-бүлө менен мектептин жерлери болгон Кара‑Суу жана Талас өзүнчө томдун беттерине түштү.

Ошол эле мезгилде Кыргыз Совет энциклопедиясы эки томдук «Манас-энциклопедияны» чыгарды. Чыгарылыш маалыматында Аманбек Карыпкулов менен Р. Сарыбеков редакторлор катары катар жазылган. Алардын артында эпосту маалымдамалык басылмага топтогон авторлор менен адистердин жамааты турган.

Бишкек · май–июль 1994

Беш басма — бир түзүмдө

Карыпкулов редакцияларды, өндүрүштү жана китеп чыгаруу ишин жетектеди.

1994‑жылдын май айынан тартып Карыпкулов «Акыл» мамлекеттик басма концернин жетектеди. 16‑майдагы жана 14‑июлдагы буйруктар «Кыргызстан», «Мектеп», «Адабият», «Госкомиздат» жана «Ала-Тоо» басмаларын бир түзүмгө бириктирди.

Көп өтпөй «Акыл» «Мурас» долбоору, Илимдер академиясы жана Билим берүү жана илим министрлиги менен катар «Манас-1000» программасына катышты.

Бишкек жана Талас · 1994–1995

«Манас-1000» программасынын масштабы

Китептер, курулуштар, окумуштуулар, чет өлкөлүк делегациялар жана ондогон мекемелер бир календарга батышы керек эле.

Кийинки мезгилде түзүлгөн биографиялык хронология Карыпкулов «Манас-1000» программасынын башкы координатору болуп 1995‑жылдын 29‑майында дайындалганын көрсөтөт. Даярдыкка катышкан Болотбек Асанбеков премьер-министр Апас Жумагуловдун тушунда уюштуруу комиссиясын Карыпкулов жетектегенин эскерген.

1994‑жылдын 29‑июлунда БУУнун Экономикалык жана Социалдык Кеңеши 1995‑жылды эпостун миң жылдыгы деп таанып, ЮНЕСКОнун жетектөөчү ролун кубаттаган. Чечим добуш бербестен кабыл алынган.

1995‑жылдын августуна карата программа бир нече жерде катар жүрүп жаткан. Таласта «Манастын айылы» жана «Манас ордо» комплекстери курулуп, Бишкекте «Манас жана дүйнөлүк эпикалык мурас» симпозиуму өттү. Жыйынтыктоочу токтомдо 130дан ашык окумуштуу, 60тан ашуун өлкөнүн өкүлдөрү, 50дөн ашык басылма жана ондон ашык тасма көрсөтүлгөн.

УТРКнын даректүү тасмасы бул өтмөктү кыймылдуу кадрлар менен сактап калган: Кыргыз энциклопедиясы, «Акыл» концерни, андан соң «Манас-1000» даярдыгындагы жыйындар менен көрүнүштөр. Үзүндү 11:20да башталат.

Бишкек · 8‑апрель 1996–1998

Кийинкиге калтырууга болбогон эфир

Жетекчи техниканы жаңыртып жатып, күнүмдүк эфирди да токтотпоого тийиш эле.

1996‑жылдын 8‑апрелинде Карыпкулов мамлекеттик телерадиокомпаниянын жетекчиси болуп дайындалды. Ал техникасы эскирген, субсидиясы жетишсиз жана эфир көлөмү кыскарган мекемени кабыл алды.

Анын тушунда Япониянын эл аралык кызматташтык агенттиги жана NHK Integrated Technology даярдаган техникалык жаңылануу планы ишке ашырыла баштады. Телекомпанияда «Ала-Тоо» маалымат борбору, «Нур» жана «Ата-Журт» продюсердик борборлору түзүлүп, радиодогу редакциялар чыгармачыл-өндүрүштүк бирикмелерге айланды.

Күнүмдүк эфир материал издөөдөн жана жаздыруудан тартып монтажга, жадыбалга жана сигнал берүүгө чейинки иштерди талап кылды. Бул ишти журналисттер, алып баруучулар, операторлор, редакторлор жана инженерлер бөлүштү.

Кыргызстан · 16‑март 1998–2001

Студиялардан жалпы улуттук тармакка

Беш жылдын ичинде компания жалпы улуттук тармакка айланды.

1998‑жылдын 16‑мартындагы президенттин № 74 Жарлыгы менен телерадио уюму Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик телерадиоберүү корпорациясы болуп өзгөртүлдү. Редакциялар менен продюсердик борборлор эфирди токтотпой кайра уюштурулду.

2001‑жылдын январында борборго алты облустук телерадиокомпания өткөрүлүп, борбордогу мекеме жалпы улуттук тармакка айланды. Ошол эле жылы Карыпкулов корпорациядан кетти; бул тажрыйбасын 2003‑жылы Стамбулда чыккан «КТР: Испытание временем» китебинде жыйынтыктады.

Бишкек · 2001–2002

Кыска административдик өтмөк

Телерадиодогу беш жылдан кийин — аткаруу бийлигинин аппаратындагы бир жыл.

2001‑жылы Карыпкулов Кыргыз Республикасынын Президентинин Администрациясын жетектеди. Эми программалык жадыбалдын ордунда документтер менен мекемелер, күнүмдүк көрүүчүлөрдүн ордунда аткаруу бийлигинин аппараты бар эле.

Ошол жылдагы сүрөттөр жыйындарды, аймактарга сапарларды жана эл аралык жолугушууларды — Дүйнөлүк банктан Борбор Азия мамлекет башчыларынын саммитине чейин — бириктирет.

2002‑жылдын 22‑майында Карыпкулов кызматынан кетти.

15‑июлда президенттин жарлыгы менен ал Кыргызстандын Түркиядагы атайын жана ыйгарым укуктуу элчиси болуп дайындалды. Эки кызматтын ортосунда жети жума өттү. Кийинки иш дареги Анкара болду.

Анкара жана Скопье · 2002–2005 · 63–66 жаш

Эки борбордун ортосундагы элчилик

Түркияда миссияны жетектеп, Македонияда Кыргызстандын биринчи элчиси болду.

2002‑жылдын 15‑июлунда президент Аманбек Карыпкуловду Кыргызстандын Түркиядагы атайын жана ыйгарым укуктуу элчиси кылып дайындады. 2005‑жылдын 25‑апрелине чейин анын негизги иш дареги Анкара болду. Ошол эле учурда ал Македонияда да Кыргызстандын өкүлү болду.

Түркияда Карыпкулов президент Ахмет Неждет Сезерге ишеним грамоталарын тапшырды. Элчилик маданий долбоорлор менен алектенип, түрк коомчулугу менен жолугушууларды өткөрдү. Анын миссиясы учурунда Бишкекте бийлик кескин алмашты.

2003‑жылы Стамбулда Карыпкуловдун «КТР: Испытание временем» китеби чыкты. 2005‑жылы Türkiye Diyanet Vakfı фонду Кемаль Полаттын кыргыздардын салттары тууралуу 299 беттик изилдөөсүн чыгарды; эмгек элчилик менен кызматташтыкта даярдалып, Карыпкуловдун баш сөзүн камтыган.

2004‑жылдын 14‑декабрында Скопьеде ал Македониянын президенти Бранко Црвенковскийге ишеним грамоталарын тапшырды — Кыргызстандын Македониядагы биринчи атайын жана ыйгарым укуктуу элчиси катары. Негизги кызматы мурдагыдай эле Түркияда болчу.

Ошол эле күнү тараптар соода-экономикалык кызматташтык, кош салык салууну болтурбоо жана инвестицияларды коргоо боюнча келечектеги үч келишимдин багыттарын белгилешти. Ал учурда булар кийинки сүйлөшүүлөрдүн күн тартиби гана эле.

2005‑жылдын 6‑мартында Карыпкулов Zaman гезитине Кыргызстанда Грузиядагы же Украинадагыдай революция болбой турганын айтты. Он сегиз күндөн кийин бийлик алмашты. Элчилик жаңы өкмөт менен ишин улантты, ал эми 25‑апрелде Карыпкуловдун миссиясы аяктап, ал Кыргызстанга кайтты.

Клара жана үй-бүлө · 1959–2008

Бирге

1959‑жылдагы студенттик сүрөттөн үч муун чогулган үй-бүлөлүк портретке чейин.

1959‑жылдагы сүрөттө студент Аманбек болочок жубайы Клара Джидееванын жанында турат. 1964‑жылдагы кадрда экөө жубай жана аспирант.

Клара Хусаиновна окумуштуу-педагог жана адабиятчы болгон, мектеп окуу китептерин, окуу-усулдук эмгектерди жазган. Билим берүү экөөнүн тең кесиби эле.

Аманбек менен Клара Элеонора, Нурлан жана Асел аттуу үч баланы тарбиялап өстүрүштү. Алардын беш небереси жана үч чөбөрөсү бар.

Анкарадагы иши аяктагандан кийин Карыпкулов Кларага, балдарына жана неберелерине кайтты. Үй-бүлөлүк портрет үч муунду чогултту. 2008‑жылдын октябрында ал дүйнөдөн кайтты. Мындан ары өмүр баян кызматтар жана сапарлар менен эмес, үй-бүлөнүн жана Кара‑Суунун эсинде уланат.

Бишкек · 2008‑жылдын октябры · 69 жаш

17‑октябрь

Булактар каза болгон күн боюнча кайчы келет; эл коштошкон күн так белгилүү.

17‑октябрда саат 11:00дөн 12:00гө чейин Т. Абдумомунов атындагы Кыргыз улуттук академиялык драма театрында жарандык коштошуу зыйнаты өттү.

Театрдын алдында биринчи вице-премьер-министр Искендербек Айдаралиев сөз сүйлөдү. Маркумду акыркы сапарга узатууну атайын өкмөттүк комиссия уюштурган.

Кара‑Суу · 2009–2026

Мектеп иштеп жатат

Карыпкуловдун ысымы өзүнчө мемориалга эмес, күн сайын сабак өтүп жаткан мектепке берилген.

Үч кабаттуу мектеп 1986‑жылы курулган. 2009‑жылдын октябрынын башында ага Аманбек Карыпкуловдун ысымы ыйгарылып, музей мектептин өзүндө ачылган.

Мектептин аймагында «Карыпкулов А.К.» деген жазуусу бар толук бойлуу эстелик турат. 2025‑жылы имарат курулгандан берки биринчи капиталдык оңдоодон өттү; анда алты жүзгө жакын бала окуган.

УТРК Таластын 2026‑жылдын 17‑апрелиндеги сюжетинде жаңыланган коридорлор менен класс көрсөтүлөт. Дубалда Карыпкуловдун портрети менен китептери, парталарда кадимки сабак жүрүп жатат.

Сабак уланып жатат — өмүр бою агартуу ишине кызмат кылган адамды эскерүүнүн, балким, эң туура түрү ушул.